Ziya Gökalp, Türk düşünce tarihinin en etkili isimlerinden biridir. Sosyolog, şair ve fikir adamı olarak Osmanlı'nın son yıllarında ortaya koyduğu görüşler, Cumhuriyet'in kuruluş döneminde Türk milliyetçiliğinin, eğitim anlayışının ve kültür politikalarının temellerinden birini oluşturdu. "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" formülü ve "hars ile medeniyet" ayrımı bugün de tartışılmaya devam ediyor.
Peki Ziya Gökalp kimdir, hayatı nasıl geçti, hangi fikirleri savundu ve hangi eserleri yazdı? Bu rehberde Gökalp'in hayatını kısa bir zaman çizelgesiyle, temel fikirlerini sade bir dille ve eserlerini konularıyla birlikte özetliyoruz. Yazının sonunda Ziya Gökalp okumaya nereden başlanacağına dair bir öneri ve sık sorulan soruların cevaplarını bulacaksınız.
Ziya Gökalp Kimdir? Kısaca
Ziya Gökalp, asıl adıyla Mehmed Ziya, 23 Mart 1876'da Diyarbakır'da doğdu ve 25 Ekim 1924'te İstanbul'da vefat etti. Türkiye'de ilk sosyoloji derslerini veren isimlerden biridir. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin fikir adamı olarak tanındı, Mütareke döneminde Malta'ya sürgün edildi, Cumhuriyet'in ilk yıllarında milletvekili oldu. En bilinen eseri Türkçülüğün Esasları'dır. Türk milliyetçiliğinin fikri temellerini sistemli biçimde ortaya koyduğu için "Türkçülüğün fikir babası" olarak anılır.
Ziya Gökalp'in Hayatı
Diyarbakır'da Çocukluk ve Eğitim
Ziya Gökalp, Diyarbakır'da dünyaya geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Diyarbakır Askerî Rüşdiyesi'ni 1890'da bitirdi, ardından Diyarbakır Mülkî İdadisi'nde okudu. 1895'te İstanbul'a giderek Mülkiye Baytar Mektebi'ne (veteriner okulu) girdi. Ancak 1898'de siyasi faaliyetleri nedeniyle tutuklanınca okulu bitiremedi ve Diyarbakır'a geri gönderildi. Bu yıllarda felsefe, sosyoloji ve psikoloji üzerine yoğun okumalar yaptı.
İttihat ve Terakki ve Selanik Yılları
1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Diyarbakır şubesini kurdu. 1909'da cemiyetin Selanik kongresine delege olarak katıldı ve merkez-i umumi (genel merkez) üyeliğine seçildi. Selanik'te "Genç Kalemler" dergisinde yazdı; dilde sadeleşmeyi savunan "Yeni Lisan" hareketinin içinde yer aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1911'de Selanik'teki İttihat ve Terakki Mekteb-i Sultanisi'nde Türkiye'deki ilk sosyoloji derslerini verdi. 1912'de Ergani milletvekili seçildi.
Darülfünun'da Sosyoloji Dersleri
İstanbul'a yerleşen Gökalp, 1913-1919 yılları arasında Darülfünun'da (İstanbul Üniversitesi) içtimaiyat (sosyoloji) dersleri verdi. Bu yıllarda dergiler çıkardı, gençleri çevresinde topladı ve Türkçülük düşüncesini sistemli bir hâle getirdi. "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" ve "Yeni Hayat" bu dönemde, 1918'de kitap olarak yayımlandı.
Malta Sürgünü
Birinci Dünya Savaşı'nın ardından gelen Mütareke döneminde, Ocak 1919'da tutuklandı. Önce Limni'ye, ardından Malta'ya sürgün edildi. İki yıl dört ay süren sürgün Mayıs 1921'de sona erdi. Gökalp, Malta'da da okumayı ve yazmayı sürdürdü.
Cumhuriyet'in İlk Yılları ve Vefatı
Sürgünden dönünce Diyarbakır'a giderek "Küçük Mecmua"yı çıkardı; dergi 33 sayı yayımlandı. Ardından Ankara'da Telif ve Tercüme Heyeti'nde çalıştı. 1923'te İkinci Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Diyarbakır milletvekili olarak girdi. Türkçülüğün Esasları, Türk Töresi, Altın Işık ve Doğru Yol bu yıl yayımlandı. Ziya Gökalp, 25 Ekim 1924'te İstanbul'da Fransız Hastanesi'nde vefat etti ve Divanyolu'ndaki Sultan Mahmud Türbesi haziresine defnedildi.
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 1876 | 23 Mart'ta Diyarbakır'da doğdu. |
| 1895 | İstanbul'da Mülkiye Baytar Mektebi'ne girdi. |
| 1898 | Tutuklandı, okulu bitiremedi. |
| 1908 | İttihat ve Terakki'nin Diyarbakır şubesini kurdu. |
| 1909 | Selanik kongresine katıldı, genel merkez üyesi oldu. |
| 1911 | Selanik'te Türkiye'deki ilk sosyoloji derslerini verdi. |
| 1912 | Ergani milletvekili seçildi. |
| 1913-1919 | Darülfünun'da sosyoloji dersleri verdi. |
| 1914 | Kızıl Elma yayımlandı. |
| 1918 | Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak ve Yeni Hayat yayımlandı. |
| 1919-1921 | Limni ve Malta'da sürgünde kaldı. |
| 1923 | Diyarbakır milletvekili oldu; Türkçülüğün Esasları yayımlandı. |
| 1924 | 25 Ekim'de İstanbul'da vefat etti. |
Ziya Gökalp'in Temel Fikirleri
Hars ve Medeniyet Ayrımı
Gökalp'in düşüncesinin merkezinde "hars" (kültür) ile "medeniyet" arasındaki ayrım vardır. Ona göre hars, bir millete özgü olan değerlerin bütünüdür: dil, din, ahlak, sanat ve gelenekler. Medeniyet ise milletler arasında ortak olan, bilime ve tekniğe dayanan, bir milletten diğerine aktarılabilen kurumlardır. Gökalp'e göre bir millet medeniyeti başka milletlerden alabilir; ancak harsını kendi özünden yaşatmak zorundadır. Bu ayrımı en açık biçimde Hars ve Medeniyet kitabında okuyabilirsiniz:
"İnsan toplumlarının bütün fertlerini birbirine bağlayan, yani kişiler arasındaki uyumu sağlayan kurumlar 'hars (kültür) kurumları'dır."
Millet Anlayışı
Gökalp, milleti ırka veya coğrafyaya göre değil, kültüre göre tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre onun anlayışında bir toplum, bağımsız bir kültüre sahip olduğunda millet hâline gelir. Bu kültürün devamı da din, dil, ahlak ve zevkin eğitim yoluyla yeni nesillere aktarılmasına bağlıdır. Bu yüzden Gökalp için eğitim, millet olmanın temel şartıdır.
Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak
Gökalp'in en bilinen formülü, 1918'de aynı adla kitaplaşan bu üç kavramdır. Ona göre Türk milleti kültürde Türk, inançta Müslüman, bilim ve teknikte ise çağdaş olmalıdır. Bu üç unsur birbiriyle çatışmaz; aksine birbirini tamamlar. Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak, Gökalp'in fikir dünyasına girmek için en uygun eserlerden biridir.
Durkheim'ın Etkisi
Gökalp'in sosyoloji anlayışı, Fransız sosyolog Émile Durkheim'dan güçlü biçimde etkilenmiştir. Toplumu bireylerin toplamından daha fazlası olarak gören, ortak değerlerin toplumu bir arada tuttuğunu savunan bu yaklaşımı Türk toplumuna uyarlamaya çalıştı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Gökalp'in Durkheim'ın görüşlerini eleştirisiz benimsemediğini de vurgular.
Turan ve Kızıl Elma Ülküsü
Gökalp, Türk dünyasının kültürel birliğini bir ülkü olarak gördü. Selanik yıllarında yazdığı "Turan" şiirinin şu dizeleri bu ülkünün en bilinen ifadesidir:
"Vatan ne Türkiye'dir Türklere ne Türkistan; / Vatan büyük ve müebbet bir ülkedir: Turan!"
Bu ülküyü gençlere aktarmak için yazdığı manzumeler Kızıl Elma'da toplanmıştır. Gökalp, ilerleyen yıllarda Türkçülüğün Esasları'nda Turan'ı yakın, orta ve uzak hedefler olarak kademelendirdi ve uzak bir ülkü olarak ele aldı.
Ziya Gökalp'in Eserleri
Gökalp; sosyoloji, eğitim, ahlak, tarih ve edebiyat alanlarında eserler verdi. Bir kısmı hayattayken kitaplaştı, bir kısmı ise dergilerde yayımlanan yazılarından sonradan derlendi.
| Eser | İlk yayın | Konusu |
|---|---|---|
| Kızıl Elma | 1914 | Türk gençliğine millî şuur kazandırmak için yazılmış manzumeler. |
| Yeni Hayat | 1918 | Şiirler. |
| Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak | 1918 | Türkçülük programının üç temel kavramı. |
| Türkçülüğün Esasları | 1923 | Türkçülüğün dil, estetik, ahlak, hukuk, din, ekonomi ve felsefe alanlarındaki programı. |
| Türk Töresi | 1923 | Eski Türklerin töresi, aile ve hukuk anlayışı. |
| Altın Işık | 1923 | Masallar ve manzum hikâyeler. |
| Doğru Yol | 1923 | Halk Fırkası'nın programına dair yazılar. |
| Türk Medeniyeti Tarihi | Ölümünden sonra (1925) | İslamiyet öncesi Türk kültürü ve medeniyeti. |
| Hars ve Medeniyet | Derleme | Kültür ile medeniyet ayrımı. |
| Türk Terbiyesi | Derleme | Yeni Mecmua ve Muallim dergilerindeki eğitim yazıları. |
| Türk Ahlakı | Derleme | Türk ahlakının temel unsurları. |
| Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler | Derleme | Aşiretlerin kökeni, dili, örf ve âdetleri üzerine sosyolojik incelemeler. |
Gökalp'in Türk töresi üzerine görüşlerini ayrıntılı olarak Ziya Gökalp Türk Töresi ne anlatıyor? yazımızda ele aldık. Gökalp'in Türk kültürünün kaynağı olarak gördüğü destan geleneğini tanımak isteyenler için Türk destanları rehberimize de göz atabilirsiniz.
Ziya Gökalp Okumaya Nereden Başlamalı?
Gökalp'i ilk kez okuyacaklar için şu sırayı öneriyoruz:
Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak: Kısa bir eser; Gökalp'in temel formülünü kendi kaleminden öğrenmek için ideal başlangıç.
Türkçülüğün Esasları: Fikirlerinin en olgun ve en bütünlüklü hâli.
Hars ve Medeniyet: Kültür ve medeniyet ayrımını daha derinden anlamak için.
Türk Töresi ve Türk Terbiyesi: Aile, ahlak ve eğitim anlayışı için.
Kızıl Elma: Fikirlerinin şiire dönüşmüş hâli.
Ziya Gökalp Kitapları
Tek Kitaplar
Fosil Yayınları'nın İkili ve Üçlü Baskıları
Fosil Yayınları, Gökalp'in birbiriyle ilişkili eserlerini tek ciltte bir araya getiriyor:
Bu dört cildin tamamını birlikte almak isteyenler için Ziya Gökalp Seti, yazarın dokuz eserini dört ciltte topluyor. Benzer konulardaki diğer kitaplar için sosyoloji ve düşünce kategorilerimize göz atabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Ziya Gökalp nerelidir?
Ziya Gökalp, 23 Mart 1876'da Diyarbakır'da doğdu. Çocukluğu ve ilk eğitim yılları Diyarbakır'da geçti; sürgünden döndükten sonra da bir süre Diyarbakır'da yaşadı ve 1923'te Diyarbakır milletvekili oldu.
Ziya Gökalp'in asıl adı nedir?
Ziya Gökalp'in asıl adı Mehmed Ziya'dır. "Gökalp" yazılarında kullandığı mahlastır ve zamanla adının bir parçası olmuştur.
Ziya Gökalp'e neden Türkçülüğün babası denir?
Ziya Gökalp, Türk milliyetçiliğini dil, kültür, ahlak, hukuk, din ve ekonomi gibi alanlarda sistemli bir program hâline getiren ilk düşünürdür. Türkçülüğün Esasları'nda bu programı bütünlüklü biçimde ortaya koyduğu için "Türkçülüğün fikir babası" olarak anılır.
Ziya Gökalp Malta'ya neden sürgün edildi?
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Mütareke döneminde İttihat ve Terakki'nin önde gelen isimleri tutuklandı. Ziya Gökalp de Ocak 1919'da tutuklanarak önce Limni'ye, ardından Malta'ya sürgün edildi. Sürgün Mayıs 1921'de sona erdi.
Ziya Gökalp ne zaman öldü, nereye gömüldü?
Ziya Gökalp, 25 Ekim 1924'te İstanbul'da Fransız Hastanesi'nde vefat etti. Divanyolu'ndaki Sultan Mahmud Türbesi haziresine defnedildi.
Ziya Gökalp, yalnızca kendi döneminin değil, Cumhuriyet'in fikri temellerinin de mimarlarından biridir. Kültürde Türk, inançta Müslüman, bilim ve teknikte çağdaş bir toplum hayali; hars ve medeniyet ayrımı ve eğitime verdiği önem, bugün de Türk düşüncesinin tartışma gündeminde. Gökalp'i anlamanın en iyi yolu onu kendi kaleminden okumaktır; ilk adım için kısa ama yoğun bir eser olan Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak'ı öneriyoruz.
Kaynak: M. Orhan Okay, Süleyman Hayri Bolay, Suat Anar, "Gökalp, Ziya", TDV İslâm Ansiklopedisi.







