Dede Korkut hikâyeleri, Oğuz Türklerinin hayatını, törelerini ve kahramanlarını anlatan, Türk edebiyatının en değerli eserlerinden biridir. Babasının okuyla yaralanan Boğaç Han, Azrail'e meydan okuyan Deli Dumrul, tek gözlü dev Tepegöz'ü yenen Basat, on altı yıl tutsak kaldıktan sonra sevdiğine kavuşan Bamsı Beyrek… Bu kahramanlar yüzyıllardır anlatılıyor ve okullarda hâlâ okutuluyor.

Peki Dede Korkut hikâyeleri nelerdir, kaç hikâyeden oluşur ve her birinde neler anlatılır? Bu rehberde Dede Korkut'un kim olduğunu, kitabın nasıl günümüze ulaştığını, on iki hikâyenin kısa özetlerini ve eserin özelliklerini bulacaksınız. Yazının sonunda çocuklar için kitap önerileri ve sık sorulan soruların cevapları var.

Dede Korkut Kimdir?

Dede Korkut, hikâyelerin hem anlatıcısı hem de içindeki bilge kişidir. Oğuz boylarının saygı duyduğu, sözüne güvenilen, geleceği bildiğine inanılan bir ozandır. Hikâyelerin sonunda ortaya çıkar, kahramanların başından geçenleri "boy boylayıp soy soylayarak" anlatır, yeni yetişen yiğitlere ad koyar ve dua eder. Kopuz adlı telli çalgıyı Dede Korkut'un icat ettiğine dair bir rivayet de vardır.

Kimliği hakkında kaynaklar farklı bilgiler verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Reşidüddin onu Bayat boyuna, Ebulgazi Bahadır Han ise Kayı boyuna bağlar. Kazaklar arasında "Korkut Ata" adıyla bir veli olarak anılır. Uzun yaşadığına dair rivayetler de onu efsanevi bir kişiliğe dönüştürmüştür.

Dede Korkut Kitabı Nasıl Günümüze Ulaştı?

Eserin asıl adı Kitâb-ı Dedem Korkut alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân, yani "Oğuz Taifesinin Diliyle Dedem Korkut Kitabı"dır. Hikâyeler uzun yüzyıllar boyunca ozanların dilinde sözlü olarak yaşadı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bugünkü metin büyük ihtimalle 15. yüzyılın ikinci yarısında, Akkoyunlu hâkimiyetindeki Doğu Anadolu'da yazıya geçirildi.

  • Dresden nüshası: Bir giriş (mukaddime) ve on iki hikâyeden oluşur. Eserin bilinen en eksiksiz nüshasıdır.

  • Vatikan nüshası: Altı hikâye içerir.

  • Günbed nüshası: Türkmen Sahra bölgesinde bulunan ve 2019'da duyurulan bu nüsha, daha önce bilinmeyen on üçüncü bir hikâyeyi, "Salur Kazan'ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi"ni ortaya çıkardı.

Dede Korkut mirası 2018'de Azerbaycan, Kazakistan ve Türkiye'nin ortak başvurusuyla UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'ne alındı.

Dede Korkut Hikâyeleri Nelerdir? 12 Hikâyenin Listesi

Dresden nüshasındaki sıraya göre on iki hikâye ve ana kahramanları şunlardır:

#HikâyeAna kahramanKonusu tek cümleyle
1Dirse Han Oğlu Boğaç HanBoğaç HanBoğayı yenerek adını alan oğul, iftiraya uğrayıp babasının okuyla yaralanır.
2Salur Kazan'ın Evinin YağmalanmasıSalur KazanKazan avdayken düşman obasını yağmalar; Kazan ailesini kurtarır.
3Kam Büre Bey Oğlu Bamsı BeyrekBamsı BeyrekDüğün gecesi tutsak düşen Beyrek on altı yıl sonra sevdiğine kavuşur.
4Kazan Bey Oğlu Uruz Bey'in Tutsak OlmasıUruzBabasıyla ilk avına çıkan Uruz düşmana esir düşer.
5Duha Koca Oğlu Deli DumrulDeli DumrulAzrail'e meydan okuyan Dumrul, karısının fedakârlığıyla kurtulur.
6Kanlı Koca Oğlu Kan TuralıKan TuralıKan Turalı, Selcan Hatun'la evlenmek için üç vahşi hayvanı yener.
7Kazılık Koca Oğlu YigenekYigenekYigenek, yıllardır tutsak olan babasını kurtarır.
8Basat'ın Tepegöz'ü ÖldürmesiBasatAslan sütüyle büyüyen Basat, Oğuz'u kasıp kavuran dev Tepegöz'ü öldürür.
9Begil Oğlu EmrenEmrenBabası yaralanınca düşmana karşı duran Emren, duasıyla güç bulur.
10Uşun Koca Oğlu SeğrekSeğrekSeğrek, tutsak ağabeyi Eğrek'i kurtarmak için yola çıkar.
11Salur Kazan'ın Tutsak Olup Oğlu Uruz'un Onu KurtarmasıSalur Kazan ve UruzTutsak düşen Kazan'ı oğlu Uruz kurtarır.
12İç Oğuz'a Dış Oğuz Asi Olup Beyrek'in ÖlmesiBeyrekKazan'a karşı ayaklanmayı reddeden Beyrek öldürülür.
dede-korkut-12-hikaye-listesi
Dede Korkut Kitabı'nın Dresden nüshasındaki 12 hikâye ve kahramanları.

Dede Korkut Hikâyelerinin Kısa Özetleri


1. Dirse Han Oğlu Boğaç Han

Çocuğu olmadığı için Bayındır Han'ın toyunda (şölen) aşağılanan Dirse Han, eşinin öğüdüyle yoksulları doyurur, dualar alır ve bir oğlu olur. Oğlan on beş yaşında meydanda azgın bir boğayı yener; Dede Korkut ona "Boğaç" adını verir. Ancak babasının kırk yiğidi kıskançlıkla iftira atar ve Dirse Han oğlunu okla yaralar. Annesi Hızır'ın tarif ettiği dağ çiçeği ve ana sütüyle oğlunu iyileştirir. Sonunda Boğaç, kendisine kötülük eden yiğitlerin esir ettiği babasını kurtarır.

2. Salur Kazan'ın Evinin Yağmalanması

Oğuz beylerinin başı Salur Kazan ava çıktığında düşman fırsatı değerlendirir; obasını yağmalar, eşi Burla Hatun'u ve oğlu Uruz'u esir alır. Çoban Karacık, sürüyü korumak için tek başına düşmana karşı durur. Kazan, çobanla birlikte düşmanın peşine düşer ve ailesini kurtarır. Bu hikâyeyi çocuklar için çizgi roman olarak okumak mümkün.

3. Kam Büre Bey Oğlu Bamsı Beyrek

Beşik kertmesi olarak Banu Çiçek'le nişanlanan Beyrek, düğün gecesi düşman baskınıyla tutsak düşer ve on altı yıl hapis kalır. Kalenin beyinin kızının yardımıyla kaçar. Obasına döndüğünde Banu Çiçek'in başkasıyla evlendirilmek üzere olduğunu öğrenir; kılık değiştirip ozan olarak düğüne gelir ve kendini tanıtır. Hikâyenin ilk bölümünü Bamsı Beyrek 1 çizgi romanında bulabilirsiniz.

4. Kazan Bey Oğlu Uruz Bey'in Tutsak Olması

Salur Kazan, oğlu Uruz'a yiğitliği öğretmek için onu ilk kez ava götürür. Düşman saldırınca Uruz esir düşer. Annesi Burla Hatun da kılıç kuşanıp savaşa katılır ve Oğuz yiğitleriyle birlikte Uruz kurtarılır. Hikâye, Uruz'un Esir Olması adıyla çizgi roman olarak da var.

5. Duha Koca Oğlu Deli Dumrul

Kuru bir çayın üzerine köprü kurup geçenden geçmeyenden haraç alan Deli Dumrul, bir yiğidin ölümüne sebep olan Azrail'e meydan okur. Azrail canını almaya gelince Dumrul, Allah'a yalvarır. Allah, ona yerine can verecek birini bulursa bağışlanacağını bildirir. Annesi ve babası canlarını vermeye razı olmaz; eşi ise tereddüt etmeden canını verir. Dumrul, eşi için de dua eder ve Allah ikisine de yüz kırk yıl ömür verir. Hikâye sadakati ve vefayı anlatan en bilinen Dede Korkut hikâyesidir.

6. Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı

Kendisine denk bir eş arayan Kan Turalı, Trabzon tekfurunun kızı Selcan Hatun'la evlenebilmek için bir boğa, bir aslan ve bir deveyle dövüşüp hepsini yener. Dönüş yolunda düşman saldırdığında Selcan Hatun da savaşa katılır ve Kan Turalı'nın hayatını kurtarır. Hikâye, Oğuz kadınının cesaretini en güçlü biçimde gösteren bölümlerden biridir. Kan Turalı çizgi romanı bu hikâyeyi anlatır.

7. Kazılık Koca Oğlu Yigenek

Kazılık Koca, düşman kalesine yapılan bir akında esir düşer ve yıllarca tutsak kalır. Oğlu Yigenek büyüyüp babasının durumunu öğrenince Oğuz beylerini toplar ve kaleyi alarak babasını kurtarır. Hikâye Yigenek adıyla çizgi roman olarak da okunabilir.

8. Basat'ın Tepegöz'ü Öldürmesi

Bir baskında kaybolup bir aslan tarafından büyütülen Basat, obasına geri döner. Bu sırada alnında tek gözü olan, ok ve kılıç işlemeyen dev Tepegöz, Oğuzlardan her gün insan ve koyun istemektedir. Kardeşini de Tepegöz'e kaybeden Basat, devin tek gözünü kör eder ve onu kendi kılıcıyla öldürür. Bu hikâye, Homeros'un Odysseia'sındaki tepegöz anlatısıyla benzerliği nedeniyle karşılaştırmalı edebiyat çalışmalarında sıkça ele alınır.

9. Begil Oğlu Emren

Kazan Han'a gücenip Oğuz'dan ayrılan Begil, avda yaralanır. Düşman bunu fırsat bilerek saldırır. Henüz genç olan oğlu Emren, babasının yerine savaşa çıkar; zor durumda kalınca Allah'a dua eder ve kırk erin gücüne kavuşarak düşmanı yener. Beğil Oğlu Emren çizgi romanında bu hikâye anlatılır.

10. Uşun Koca Oğlu Seğrek

Uşun Koca'nın büyük oğlu Eğrek düşmana esir düşmüştür. Küçük kardeş Seğrek, ağabeyini kurtarmadan gerdeğe girmeyeceğine yemin eder ve yola çıkar. Kalede kardeşiyle karşılaşan Seğrek, onu kurtarıp obasına döner. Hikâye kardeş sevgisi ve verilen söze bağlılık üzerine kuruludur. Çizgi roman uyarlaması: Seğrek.

11. Salur Kazan'ın Tutsak Olup Oğlu Uruz'un Onu Kurtarması

Bu kez esir düşen Salur Kazan'dır. Düşman, onu kuyuya hapseder ve Oğuz'u yenmek ister. Oğlu Uruz babasını kurtarmak için savaşa çıkar; baba ile oğul aynı meydanda buluşur ve düşman yenilir. Hikâyeyi Salur Kazan'ın Esir Olması çizgi romanında okuyabilirsiniz.

12. İç Oğuz'a Dış Oğuz Asi Olup Beyrek'in Ölmesi

Kitabın son hikâyesinde Dış Oğuz beyleri, Salur Kazan'a gücenip ayaklanma kararı alır. Aruz Koca, Beyrek'i de yanlarına çekmek ister. Kazan'a bağlılığından vazgeçmeyen Beyrek, Aruz Koca tarafından öldürülür. Kazan, Beyrek'in intikamını alır. Hikâye Oğuz birliğinin bozulmasının bedelini anlatır. Çizgi roman uyarlaması: Beyreğin Ölümü.

Dede Korkut Hikâyelerinin Özellikleri

  • Nesir ve nazım bir arada: Hikâyeler düzyazıyla anlatılır, ancak kahramanların konuşmaları ve duaları "soylama" denilen ritmik, şiirsel bölümlerle verilir.

  • Destandan halk hikâyesine geçiş: Eser, eski Türk destan geleneğiyle sonraki dönemin halk hikâyeleri arasında bir köprüdür.

  • Eski inanç ve İslam bir arada: Bozkır kültürüne ait gelenekler, Allah'a dua ve Hz. Peygamber sevgisiyle birlikte yer alır.

  • Ad koyma geleneği: Oğuz'da bir çocuk ancak kahramanlık gösterdikten sonra ad alır ve adını Dede Korkut koyar. Boğaç Han bunun en bilinen örneğidir.

  • Güçlü kadın kahramanlar: Selcan Hatun, Burla Hatun ve Deli Dumrul'un eşi; savaşan, fedakârlık yapan ve akıl veren kadınlar olarak öne çıkar.

  • At ve doğa: At, yiğidin en yakın arkadaşıdır. Dağlar, sular ve ağaçlar kahramanların konuştuğu, seslendiği varlıklardır.

  • Sade ve konuşma diline yakın üslup: TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre eserin dili sade, konuşma diline yakındır ve Azerbaycan Türkçesinin özelliklerini taşır.

Dede Korkut Hikâyeleri Hangi Değerleri Öğretir?

Dede Korkut hikâyeleri yüzyıllar sonra bile okunuyorsa, bunun en önemli sebebi taşıdığı değerlerin hâlâ geçerli olmasıdır:

  • Aileye bağlılık: Yigenek'in babasını, Seğrek'in ağabeyini, Uruz'un babasını kurtarması.

  • Sadakat ve vefa: Deli Dumrul'un eşinin canını feda etmesi, Banu Çiçek'in on altı yıl Beyrek'i beklemesi.

  • Birlik: Beyrek'in ölümüyle sonuçlanan ayrılık, birliğin bozulmasının bedelini gösterir.

  • Misafirperverlik ve cömertlik: Dirse Han'ın oğlu olması için açları doyurması, yoksulları giydirmesi.

  • Haddini bilmek: Deli Dumrul'un Azrail'e meydan okuması ve sonunda Allah'a sığınması.

Çocuklar İçin Dede Korkut Hikâyeleri

Dede Korkut hikâyelerinin aslı eski bir Türkçeyle yazıldığı için çocuklara doğrudan okutmak zordur. Bu yüzden sadeleştirilmiş ve resimli uyarlamalar iyi bir başlangıçtır. Çizgi roman özellikle okumaya yeni başlayan ya da okumayı sevmeyen çocuklar için güçlü bir köprü olur; çünkü görsel anlatım, uzun ve karmaşık olay örgülerini takip etmeyi kolaylaştırır.

Okuduktan sonra küçük sorularla sohbet açmak hikâyenin kalıcılığını artırır: "Sen Boğaç'ın yerinde olsan babana ne derdin?", "Deli Dumrul'un hatası neydi?", "Selcan Hatun neden savaşa katıldı?" Yaşa göre kitap seçimi için 10 yaşındaki çocuğa hangi kitap alınır ve 12 yaş çocuk kitapları rehberlerimize de bakabilirsiniz.

Dede Korkut Kitap Önerileri

dede-korkut-kitap-onerileri
Dede Korkut hikâyelerini çocuklar ve gençler için anlatan kitaplar.

Tüm Hikâyeler Tek Kitapta

Serdar Demircan'ın Dede Korkut Çizgi Romanları

Her biri tek bir hikâyeyi anlatan, 32 sayfalık renkli çizgi romanlar:

Türkçe Öğrenenler İçin

Dede Korkut'la Türkçe Öğreniyorum, Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen B1 seviyesindeki öğrenciler için hazırlanmış bir okuma ve çalışma kitabıdır. Günbed nüshasında ortaya çıkan on üçüncü hikâye, "Salur Kazan'ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi" üzerine kuruludur.

Dede Korkut'un da parçası olduğu Türk destan geleneğini Oğuz Kaan, Manas ve Ergenekon gibi destanlarla tanımak isteyenler için Türk Destanları Seti (5 Kitap) iyi bir tamamlayıcıdır.


Sık Sorulan Sorular

Dede Korkut hikâyeleri kaç tanedir?

Dede Korkut Kitabı'nın en eksiksiz nüshası olan Dresden nüshasında on iki hikâye bulunur. Vatikan nüshasında altı hikâye vardır. 2019'da duyurulan Günbed nüshasıyla "Salur Kazan'ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi" adlı on üçüncü bir hikâye ortaya çıkmıştır.

En bilinen Dede Korkut hikâyesi hangisidir?

En bilinen Dede Korkut hikâyeleri Dirse Han Oğlu Boğaç Han, Duha Koca Oğlu Deli Dumrul ve Basat'ın Tepegöz'ü Öldürmesi'dir. Bu üç hikâye okul kitaplarında da sıkça yer alır.

Deli Dumrul hikâyesinin konusu nedir?

Deli Dumrul, kurduğu köprüden geçenlerden haraç alan ve Azrail'e meydan okuyan bir yiğittir. Azrail canını almaya gelince Allah'a yalvarır. Yerine can verecek birini bulursa bağışlanacağı bildirilir; annesi ve babası razı olmaz, eşi ise canını vermeye hazırdır. Dumrul'un duası üzerine Allah ikisine de yüz kırk yıl ömür verir.

Tepegöz kimdir?

Tepegöz, Dede Korkut hikâyelerinde alnının ortasında tek gözü olan, ok ve kılıç işlemeyen bir devdir. Oğuzlardan her gün insan ve koyun ister. Aslan tarafından büyütülen Basat, Tepegöz'ün gözünü kör eder ve onu kendi kılıcıyla öldürür.

Dede Korkut hikâyeleri ne zaman yazıya geçirildi?

Hikâyeler uzun süre sözlü olarak yaşadı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bugünkü metin büyük ihtimalle 15. yüzyılın ikinci yarısında, Akkoyunlu hâkimiyetindeki Doğu Anadolu'da yazıya geçirildi.

Dede Korkut hikâyeleri, Oğuz Türklerinin aile sevgisini, sadakatini, cesaretini ve inancını yüzyıllar ötesinden bugüne taşıyan eşsiz bir mirastır. Boğaç Han'ın adını aldığı meydandan Beyrek'in son nefesine kadar her hikâye, okura hem bir macera hem de bir hayat dersi sunar. Çocuğunuzla bir çizgi romanla başlayın; Dede Korkut'un "boy boylayıp soy soylaması" gerisini getirecektir.

Kaynak: Orhan Şaik Gökyay, "Dede Korkut", TDV İslâm Ansiklopedisi.