Ahmet Ağaoğlu’nun Türk fikir hayatında ayrı yeri vardır. Ahmet Ağaoğlu İslâmcı- Türkçü çekişmesinde ilk isimdir.
“Bugün”ü anlamak için “dün”ü bilmek gerekir.
Ahmed Ağaoğlu’nun, pek çok makalesi, dergilerin sayfalarında kalmıştır.
Elinizdeki eserde, “Ahmed Agayef” imzasıyla Türk Yurdu’nda yayınlanan “Türk Âlemi” dizisini, Malta’da esaretteyken kaleme aldığı, yine Türk Yurdu’nda çıkan ve sonra kitap olarak basılan “Üç Medeniyet” serisini, “dilde, fikirde, işte birlik” sloganıyla Cedidciliği başlatan Kırımlı Türk mütefekkir İsmail Bey Gasprinski’nin 1914’te vefatından sonra Türk Yurdu’nda onun fikirlerini ele aldığı yazısını, Ziya Gökalp’ın 1924’te vefatı üzerine çıkarılan Ziya Gökalp özel sayısında, Ziya Gökalp’ın kişiliğinde millî kimliğin çerçevesini çizen makalesini ve yine millî çizgiyi pekiştiren Türk Ocakları şubelerinde yaptığı konuşmaları okuyacaksınız.
İkinci kitapta Süleyman Nazif, Ahmed Naim ve Ahmet Ağoğlu’nun “Türk” ve “İslâm” meselesinde, “derin” değerlendirmeleri, birbirlerini ağır tenkitleri yer almaktadır. İki kitabı bir bütün olarak görmeliyiz.
Türkçü-İslâmcı fikirler Osmanlı’nın son döneminde çok tartışıldı ve o tartışma bugünlere uzandı. Biz, o günlerin tartışmalarını bilmeden, bugünlerin tartışmalarına giremeyiz.
Ahmet Ağaoğlu (Ahmed Agayef), 1911-1912 yıllarında Türk Yurdu dergisinde seri olarak “Türk Alemi”ni ve Malta’da esaretteyken “Üç Medeniyet”i yazdı. Her iki seride de Türkler ve İslâmiyet bağı üzerinde ayrıntılı durdu. Birinci ciltte bu yazıları okuyorsunuz.
Süleyman Nazif, Ahmet Ağaloğlu’nun “Türk-Türkçülük” üzeninde ısrarla durmasına karşı beş yazı kaleme aldı.
1914’te Ahmed Naim’in Sebilurreşad’da yazdığı, bugün de her fırsatta bahsedilen “Dava-yı Kavmiyet” makalesiyle Ağaoğlu’nu hedefe koydu.
Akademisyenlerimiz, bu tartışmaları ele aldılar. Elinizdeki kitapta seçilmiş satırları değil; bütün yazılanları okuyacaksınız.
Mehmed Fuat Köprülü de dolaydan tartışmalara girdi; “Türklük, İslâmlık,
Osmanlılık” başlıklı makalesini yazdı.
Dinî literatürde “fetret dönemi” denilen, İslâmiyetten habersiz yaşanılan zaman için de farklı bir yazı yer alıyor.
Osmanlı’nın son döneminde Sevr Projesi, etnisite tartışmaları doruktaydı. Ahmed Naim’in, Sebilurreşad’da “parçalanma”ya karşı tavrını belirleyen değerlendirmeleri de elinizdeki kitapta.
